“स्वभावाला उत्तर नसते.”
“व्यक्ती तितक्या प्रवृत्ती.”
“तो असा आहे, बदलणार नाही.”
अशी वाक्ये आपण रोजच्या आयुष्यात सहज वापरतो. अनेकदा ही वाक्ये ऐकून आपण स्वतःलाही आणि इतरांनाही एका ठराविक चौकटीत बंद करतो. जणू काही स्वभाव म्हणजे दगडावर कोरलेली रेषच आहे जी कधीच बदलू शकत नाही. पण मानसशास्त्र यावर नेमके काय म्हणते ते आपण या लेखमालेत जाणून घेणार आहोत.
स्वभाव म्हणजे नेमके काय?
सामान्य भाषेत स्वभाव म्हणजे —
- एखाद्या व्यक्तीची कायमस्वरूपी वाटणारी वागणूक
- तिच्या प्रतिक्रिया, निर्णय घेण्याची पद्धत
- भावनिक प्रतिसादांची सवय
पण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर स्वभाव म्हणजे
वृत्ती (attitudes), शिकलेल्या प्रतिक्रिया (learned responses) आणि अनुभवजन्य सवयींचा एक संच.
म्हणजेच —
स्वभाव जन्मजात असतोच असे नाही,
तो हळूहळू घडवलेला असतो.
“स्वभाव बदलत नाही” हा गैरसमज
आपण अनेकदा म्हणतो —
“माझा स्वभावच असा आहे.”
पण, बहुतेक वेळा त्याच्यापाठी एक छुपा अर्थ असतो तो म्हणजे
“मी या वृत्तीवर कधी कामच केले नाही.”
उदाहरणार्थ —
- लगेच राग येणे
- स्वतःला सतत दोष देणे
- कोणावरही विश्वास न ठेवणे
- स्वतःच्या गरजा व्यक्त न करणे
या सगळ्या गोष्टी स्वभाव नसून शिकलेल्या वृत्ती असतात.
आणि जे शिकलेले असते,
ते Unlearning द्वारे बदलता येते.
Unlearning म्हणजे स्वभाव बदलण्याचा मार्ग
Unlearning म्हणजे —
स्वभावावर थेट हल्ला न करता,
स्वभावाच्या मुळाशी असलेल्या वृत्ती ओळखणे आणि बदलणे.
उदाहरण —
- “लोकांवर विश्वास ठेवला की फसवणूक होते”
- “मी नाही म्हटलं तर लोक मला नाकारतील”
या वृत्ती बदलल्या,
की त्यातून तयार झालेला “स्वभाव” आपोआप बदलू लागतो.
म्हणूनच Unlearning ही स्वभाव बदलण्याची आतून बाहेर जाणारी प्रक्रिया आहे.
कपाट आणि कपडे
असे समजा आपले कपाट कपड्यांनी भरलेले आहे,
नवीन कपडे घ्यायचे आहेत, पण जागाच नाही.
अशावेळी आपण काय करतो?
- जुने, न घालणारे कपडे बाहेर काढतो
- फाटलेले, खराब झालेले बाजूला ठेवतो
- “कधीतरी घालू” असे कपडे सोडून देतो
मगच —
नवीन कपड्यांसाठी जागा तयार होते.
मानसिक पातळीवर याच प्रक्रियेला Unlearning असे म्हणतात.
मनाचे कपाट कसे भरलेले असते?
आपल्या मनाच्या कपाटात —
- जुने विषय आणि त्यातून निर्माण झालेली मते
- कालबाह्य समज आणि शिकवणी
- उपयोगात नसलेल्या वृत्ती
- स्वतःबद्दलचे कठोर निष्कर्ष
हे सगळे गच्च भरलेले असते.
आणि आपण म्हणतो —
“मला बदलायचे आहे, पण जमत नाही.”
खरं तर बदल जमत नाही कारण
नवीन विचारांसाठी जागाच उरलेली नसते.
Unlearning म्हणजे —
जुने, न उपयोगी मानसिक “कपडे” बाजूला ठेवणे.
Unlearning ही प्रक्रिया अवघड का वाटते?
जुने कपडे काढताना जसे वाटते —
“हे अजून चालतील”,
“याच्याशी आठवण जोडलेली आहे”
तसेच Unlearning करताना:
- भीती वाटते
- अपराधी भावना येते
- ओळख गमावल्यासारखे वाटते
मानसशास्त्र सांगते
मेंदूला परिचित असलेली अडचणही सुरक्षित वाटते. म्हणून Unlearning ही अस्वस्थ करणारी, पण आवश्यक प्रक्रिया ठरते.
Unlearning म्हणजे स्वतःला नाकारणे नाही
Unlearning म्हणजे —
“मी चुकीचा होतो” असे म्हणणे नसून “मी त्या वेळेस जे शिकलो ते त्या परिस्थितीत योग्य होते”
असे स्वीकारणे आहे.
आणि आज
“माझ्या विकासासाठी मला वेगळे शिकणे गरजेचे आहे”
हे मान्य करणे आहे.
ही भूमिका self-compassion निर्माण करते, अपराधीपणा नाही.
स्वभाव बदलताना दिसणारे सुरुवातीचे बदल
Unlearning सुरू केल्यावर आपण
- प्रतिक्रिया देण्याआधी विचार करू लागतो
- “मी असाच आहे” या वाक्याचा वापर कमी होतो
- निवडींमध्ये जाणीवपूर्वक स्पष्टता येऊ लागते
- स्वतःशी संवाद वाढवतो
हेच बदल हळूहळू
स्वभावात बदल घडवतात.
पुढील लेखात …
पुढील लेखात आपण पाहणार आहोत —
आपण नेमके काय आणि का चुकीचे शिकतो?
कुटुंब, समाज आणि अनुभव आपल्या वृत्ती कशा घडवतात
आणि त्या कशा समजून घ्याव्यात ?
