आजच्या डिजिटल युगात चित्रपट, वेबसीरिज आणि विविध प्रकारचा व्हिडिओ कंटेंट काही सेकंदांत उपलब्ध होतो. मोबाईल, टॅब, स्मार्ट टीव्ही यांच्या माध्यमातून मुले सहजपणे विविध प्रकारचे आशय पाहू शकतात. अशा परिस्थितीत “आपल्या पाल्यासाठी कोणता चित्रपट योग्य आहे आणि कोणता नाही?” हा प्रश्न प्रत्येक पालकांसमोर उभा राहतो.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार मुलांचे वर्तन निरीक्षणातून घडते (Albert Bandura – Social Learning Theory). माध्यमांमधील हिंसा, आक्रमक भाषा, लैंगिक संकेत किंवा असंवेदनशील आशय यांचा परिणाम मुलांच्या विचारसरणीवर, भावनिक प्रतिक्रियांवर आणि सामाजिक वर्तनावर होऊ शकतो. म्हणूनच चित्रपट निवडताना सजगता आणि माहितीपूर्ण निर्णय आवश्यक आहे.
भारतातील चित्रपट प्रमाणन व्यवस्था
भारतात चित्रपटांचे परीक्षण आणि प्रमाणन करण्याचे कार्य – Central Board of Film Certification (CBFC) ही संस्था करते.
ही संस्था माहिती व प्रसारण मंत्रालयांतर्गत कार्यरत असून कोणताही चित्रपट सार्वजनिक प्रदर्शनासाठी योग्य आहे की नाही हे ठरवते. प्रत्येक चित्रपटाला एक विशिष्ट सर्टिफिकेट दिले जाते, जे प्रेक्षकांच्या वयोगटानुसार मार्गदर्शन करते.
चित्रपटांना दिली जाणारी प्रमाणपत्रे आणि त्यांचा अर्थ
- U (Universal)
हे प्रमाणपत्र सर्व वयोगटांसाठी योग्य असलेल्या चित्रपटांना दिले जाते. आशय सौम्य, कौटुंबिक आणि मूल्याधारित असतो. लहान मुलांसाठी सुरक्षित मानले जाते. - UA (Parental Guidance)
१२ वर्षांखालील मुलांनी पालकांच्या मार्गदर्शनाखाली पाहावा असा आशय. सौम्य हिंसा, भावनिक ताण, सामाजिक संघर्ष किंवा संवेदनशील विषय असू शकतात. येथे पालकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. - A (Adults Only)
१८ वर्षांवरील प्रेक्षकांसाठी मर्यादित. प्रखर हिंसा, लैंगिक आशय, कठोर भाषा किंवा जटिल प्रौढ विषय असू शकतात. मुलांसाठी अयोग्य. - S (Special Category)
विशिष्ट व्यावसायिक गटांसाठी (उदा. डॉक्टर, शास्त्रज्ञ) तयार केलेले चित्रपट. सामान्य प्रेक्षकांसाठी नसतात.
सर्टिफिकेटनुसार चित्रपटाचे स्वरूप
चित्रपटाचा सर्टिफिकेट हा केवळ औपचारिक भाग नसून त्यामागे आशयाचे विश्लेषण असते. उदाहरणार्थ –
- हिंसक दृश्यांची तीव्रता
- लैंगिक संकेत किंवा संवाद
- भीतीदायक दृश्ये
- व्यसन, गुन्हेगारी किंवा असामाजिक वर्तनाचे चित्रण
मुलांच्या विकासाच्या टप्प्यानुसार अशा आशयाचा परिणाम वेगवेगळा होऊ शकतो. वारंवार हिंसक कंटेंट पाहिल्यास भावनिक असंवेदनशीलता (Desensitization) वाढण्याची शक्यता काही संशोधनांमध्ये आढळते. तसेच भीतीदायक दृश्यांमुळे लहान मुलांमध्ये चिंता किंवा झोपेचे विकार दिसू शकतात.
चित्रपटाचे सर्टिफिकेट आणि माहिती कुठे पाहावी?
- चित्रपट सुरू होण्यापूर्वी स्क्रीनवर प्रमाणपत्र दाखवले जाते.
- थिएटरमधील पोस्टरवर सर्टिफिकेट नमूद असते.
- अधिकृत संकेतस्थळावर —
Central Board of Film Certification - OTT प्लॅटफॉर्मवर चित्रपटाच्या वर्णनात वयोगट आणि कंटेंट मार्गदर्शिका (Content Advisory) दिलेली असते.
पालकांनी कोणती भूमिका घ्यावी?
- फक्त सर्टिफिकेट पाहून थांबू नये; विषयवस्तू समजून घ्यावी.
- ट्रेलर आणि समीक्षा वाचावी.
- शक्य असल्यास पाल्यासोबत चित्रपट पाहून चर्चा करावी.
- “या कथेतून काय शिकायला मिळाले?” असा संवाद साधावा.
संशोधनानुसार ‘Co-viewing’ म्हणजे पालकांसोबत चित्रपट / सिरीज पाहणे हे मुलांच्या जाणिवा विकसित करण्यात आणि नकारात्मक परिणाम कमी करण्यास उपयुक्त ठरते.
चित्रपट हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नाही, तर ते मूल्य, वर्तन आणि भावनिक विकास घडवणारे प्रभावी माध्यम आहे. योग्य निवड ही पालकत्वाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
