मागील लेखात आपण पाहिलं की ट्रॉमा ही केवळ घटना नसून त्या घटनेवरची व्यक्तीची भावनिक प्रतिक्रिया असते. प्रत्येक दुःखद अनुभव ट्रॉमा ठरत नाही, पण काही अनुभव इतके तीव्र असतात की ते दीर्घकाळ परिणाम करतात. मानसशास्त्रात ट्रॉमा चे वेगवेगळे प्रकार सांगितले आहेत. या लेखात आपण त्याच प्रकारांचा आढावा घेऊ.

Acute Trauma (अचानक घडलेला आघात)

• एका वेळेस झालेली, तीव्र आणि धक्कादायक घटना.
• उदाहरणे:
  • अपघातात वाचणे
  • नैसर्गिक आपत्ती (भूकंप, पूर)
  • चोरी किंवा हल्ला
• परिणाम: भीती, धडधड, भयानक स्वप्नं, काही दिवस ते काही आठवडे टिकणारे लक्षणं.
• संशोधन संदर्भ: DSM-5 (2013) मध्ये acute trauma ही एकदाच घडलेल्या घटनांनंतर दिसणारी प्रतिक्रिया मानली आहे.

Chronic Trauma (सतत चालणारा आघात)

• वारंवार होणाऱ्या त्रासदायक घटना किंवा परिस्थितीत राहणे.
• उदाहरणे:
  • सतत कौटुंबिक हिंसा
  • शाळेत दीर्घकाळ छळ (bullying)
  • दीर्घकाळ चालणारे गरीबी व उपेक्षा
• परिणाम: व्यक्तीमध्ये असुरक्षितता, आत्मविश्वास कमी होणे, सततचा तणाव.
• संशोधन: Felitti et al. (1998) यांच्या ACE Study नुसार सततच्या प्रतिकूल अनुभवांचा शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर दीर्घकालीन परिणाम होतो.

Complex Trauma (अनेक स्तरांवरील आघात)

• दीर्घकाळ अनेक प्रकारचे अनुभव एकत्र येणे.
• प्रामुख्याने बालपणी दिसतो, पण प्रौढांमध्येही होऊ शकतो.
• उदाहरणे:
  • लहानपणी आई-वडिलांची दुर्लक्ष + शारीरिक शिक्षा + भावनिक उपेक्षा
  • एखाद्या मुलीला घरात हिंसा बघावी लागते आणि शाळेत छळाला सामोरे जावे लागते
• परिणाम: व्यक्तिमत्त्व विकासात अडचणी, नात्यांमध्ये विश्वास न बसणे, मानसिक आरोग्याच्या गंभीर समस्या.
• संशोधन: Bessel van der Kolk (2014) यांच्या The Body Keeps the Score मध्ये complex trauma शरीरात आणि मनात खोलवर साठतो हे अधोरेखित केले आहे.

Collective Trauma (सामूहिक आघात)

• एखाद्या समुदाय, समाज किंवा राष्ट्राने एकत्रितपणे अनुभवलेला आघात.
• उदाहरणे:
  • युद्ध
  • दंगली किंवा दहशतवादी हल्ले
  • महामारी (उदा. COVID-19)
• परिणाम: सामूहिक भीती, अविश्वास, सामाजिक अस्थिरता.
• संशोधन: Alexander, J. C. (2004) – Toward a Theory of Cultural Trauma.

Secondary / Vicarious Trauma (दुसऱ्याचा आघात अनुभवणे)

• थेट घटना न घडली तरी दुसऱ्याच्या अनुभवामुळे ट्रॉमा होणे.
• प्रामुख्याने मदतनीस, काउंसलर्स, डॉक्टर्स, पोलिस यांना होतो.
• उदाहरणे:
  • डॉक्टर वारंवार गंभीर अपघातग्रस्त पाहतात
  • काउंसलर क्लायंटच्या बालपणीच्या वेदनादायक अनुभव ऐकतो
• परिणाम: थकवा, भावनिक सुन्नपणा, व्यावसायिक burnout.
• संशोधन: Figley, C. R. (1995) – Compassion Fatigue: Coping with Secondary Traumatic Stress Disorder.

उदाहरणाद्वारे स्पष्टता

प्रसंग: एका गावात पूर आला.

• काही लोकांना acute trauma झाला – पूराच्या रात्री झोप येईना, भयानक स्वप्नं पडली.
• काहींना chronic trauma – कारण घर उद्ध्वस्त झालं, महिनोन्‌महिने असुरक्षिततेत जगावे लागले.
• काहींना complex trauma – आधीच गरीबी होती, आता पूरामुळे जीवन आणखी विस्कळीत झालं.
• गावाला collective trauma – कारण संपूर्ण समुदायाने आपत्ती अनुभवली.

👉 म्हणजेच एकाच घटनेतून वेगवेगळ्या प्रकारचे ट्रॉमा दिसू शकतात.

निष्कर्ष

• ट्रॉमा चे प्रकार समजून घेतल्याने व्यक्तीची समस्या ओळखणे सोपं होतं.
• acute, chronic, complex, collective आणि secondary trauma हे सर्व वेगवेगळ्या पातळीवर परिणाम करणारे असतात.
• मागील लेखात पाहिल्याप्रमाणे, घटना नव्हे तर तिच्यावरची व्यक्तीची प्रतिक्रिया महत्त्वाची असते.
• पुढील लेखात आपण विशेषतः बालपणीचे ट्रॉमा आणि त्याचे परिणाम (ACEs) याचा सविस्तर अभ्यास करू.

संदर्भ

1. American Psychiatric Association. (2013). DSM-5.
2. Felitti, V. J., et al. (1998). ACE Study. American Journal of Preventive Medicine.
3. Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Penguin Books.
4. Alexander, J. C. (2004). Toward a Theory of Cultural Trauma. Cultural Trauma and Collective Identity.
5. Figley, C. R. (1995). Compassion Fatigue. Brunner/Mazel