आज आपण मानसिक आरोग्य, ताणतणाव, नैराश्य याबद्दल अधिक मोकळेपणाने बोलू लागलो आहोत. मात्र अनेकदा प्रश्न पडतो मानसिक समस्या नेमक्या कुठून सुरू होतात? प्रत्येक वेळी त्या “कमकुवत मनामुळे”च असतात का? याचे एक महत्त्वाचे उत्तर मानसशास्त्रज्ञ अब्राहम मॅसलो यांच्या गरजांच्या शिडी या संकल्पनेत सापडते.
मॅसलो यांच्या मते, माणसाच्या गरजा टप्प्याटप्प्याने विकसित होतात. खालच्या पायरीवरील गरजा अपूर्ण असतील, तर वरच्या पायरीवरील समाधान शक्य होत नाही. मानसिक आरोग्य समजून घेताना ही मांडणी अत्यंत उपयुक्त ठरते.
शारीरिक गरजा : मानसिक आरोग्याचा पाया
अन्न, पाणी, झोप, वस्त्र आणि निवारा या गरजा केवळ शारीरिक नाहीत; त्या मानसिक स्थैर्याच्या पायाभूत अटी आहेत. सतत उपासमार, झोपेचा अभाव किंवा असुरक्षित निवारा असलेल्या व्यक्तीकडून सकारात्मक विचारांची अपेक्षा करणे अवास्तव ठरते. त्यामुळे मानसिक आरोग्याची सुरुवात या मूलभूत गरजांच्या पूर्ततेपासून होते.
सुरक्षिततेची भावना : तणाव कमी होण्याची पहिली पायरी
स्थिर उत्पन्न, नोकरीची खात्री, आरोग्याची काळजी आणि कुटुंबाची सुरक्षितता यामुळे मनाला आधार मिळतो. आज अनेक लोक सतत तणावाखाली जगत आहेत, कारण त्यांच्या आयुष्यात ही सुरक्षिततेची भावना डळमळीत आहे. ही असुरक्षितता दीर्घकाळ राहिल्यास चिंता, भीती आणि मानसिक थकवा वाढू शकतो.
आपुलकी आणि नात्यांची गरज
माणूस एकटा राहू शकत नाही. कुटुंब, मित्र, नातेवाईक, स्वीकार आणि संवाद यांची गरज प्रत्येकाला असते. आजच्या डिजिटल युगात ‘कनेक्ट’ असूनही अनेक जण भावनिकदृष्ट्या एकटे आहेत. ही तुटलेली नाती नैराश्य आणि एकटेपणाचे प्रमुख कारण ठरत आहेत.
आत्मसन्मान आणि आत्मविश्वास
आपल्याला समाजात मान मिळावा, आपली किंमत ओळखली जावी, आपण काहीतरी साध्य करावे—ही इच्छा प्रत्येकाच्या मनात असते. सतत टीका, अपयश किंवा दुर्लक्ष झाल्यास आत्मसन्मान ढासळतो. याचा थेट परिणाम मानसिक आरोग्यावर होतो. म्हणूनच मुलं, विद्यार्थी, कर्मचारी यांना प्रोत्साहन देणे ही केवळ सामाजिक नव्हे, तर मानसिक आरोग्याची गरज आहे.
आत्मसाक्षात्कार : आयुष्याला अर्थ देणारी गरज
स्वतःच्या क्षमतेचा पूर्ण उपयोग करणे, जीवनात अर्थ शोधणे, समाजासाठी काहीतरी करणे—ही गरज सर्वात वरच्या पायरीवर आहे. ही अवस्था प्रत्येकाला गाठता येईलच असे नाही, पण त्या दिशेने वाटचाल करण्यासाठी आधीच्या गरजा पूर्ण होणे आवश्यक आहे.
जनजागृतीसाठी महत्त्वाचा संदेश
मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ समुपदेशन किंवा औषधोपचार नव्हे. अनेकदा माणसाला समजून घेणे, त्याच्या मूलभूत गरजांकडे लक्ष देणे आणि त्याला सुरक्षित, स्वीकारार्ह वातावरण देणे हेच खरे उपचार ठरतात. माणसाला दोष देण्याऐवजी त्याच्या गरजा समजून घेणे गरजेचे आहे हेच मॅसलोची गरजांची शिडी आपल्याला शिकवते.
मानसिक आरोग्य ही वैयक्तिकच नव्हे, तर सामाजिक जबाबदारी आहे. प्रत्येक पायरी मजबूत झाली, तरच समाज मानसिकदृष्ट्या सशक्त होऊ शकतो.
