पुणे पुस्तक महोत्सव २०२५ यंदा तिसऱ्या वर्षात पदार्पण करत आहे. अनेक प्रकाशन संस्थांचे स्टॉल, विविध विषयांवरील हजारो पुस्तके, रोज उपस्थित असणारा मोठा वाचकवर्ग, पुस्तकांची विक्री आणि लेखक–वाचक संवाद यामुळे हा महोत्सव आता पुण्याच्या सांस्कृतिक दिनदर्शिकेतील एक महत्त्वाचा उपक्रम ठरत आहे. मात्र या बाह्य गडबडीआड एक सूक्ष्म पण महत्त्वाचा सामाजिक बदल घडताना दिसतो आहे.

आपण लहान असताना ज्या लेखकांची पुस्तके वाचली, त्यांच्याबद्दल मनात एक ठरावीक प्रतिमा असायची. लेखक म्हणजे गंभीर, दूर असलेली, वयस्कर व्यक्ती जी केवळ पुस्तकांमधूनच आपल्याशी संवाद साधते. लेखक प्रत्यक्ष भेटेल, तो हसत बोलताना दिसेल, आपल्यासारखाच माणूस असेल, अशी कल्पनाच त्या काळी नव्हती. आज मात्र हे चित्र पूर्णपणे बदलले आहे. लेखक वाचकांसमोर उभे आहेत, संवाद साधत आहेत, स्वाक्षऱ्या देत आहेत आणि होय फोटोही काढत आहेत.

सामाजिक मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहता, हा बदल महत्त्वाचा आहे. ज्या व्यक्तींना आपण बौद्धिक किंवा सांस्कृतिक अधिकाराचे प्रतीक मानतो, त्या जेव्हा मानवी पातळीवर समोर येतात, तेव्हा त्या अधिकाराचे गूढ कमी होते. यामुळे वाचक आणि लेखक यांच्यातील मानसिक अंतर घटते. पुस्तक हे केवळ मजकूर न राहता, त्या मजकुरामागचा माणूस समोर आणते. परिणामी वाचनाशी भावनिक नाते तयार होते.

याचा वैयक्तिक पातळीवरही परिणाम होतो. विशेषतः तरुण वाचकांसाठी लेखक प्रत्यक्ष दिसणे ही मोठी प्रेरणा ठरते. “लेखक म्हणजे आपल्या सारखाच माणूस आहे” ही जाणीव वाचनाविषयीचा संकोच कमी करते. मानसशास्त्रात याला सामाजिक शिक्षणाची प्रक्रिया म्हणतात जिथे प्रत्यक्ष दिसणारी व्यक्ती आदर्श ठरते. त्यामुळे वाचनसंस्कृती अधिक समावेशक होते.

तथापि, या बदलांकडे सर्वच जण सकारात्मक दृष्टीने पाहतात असे नाही. काही ठिकाणी टीका आणि ट्रोलिंगही दिसते. “लेखक स्वतःला विकत आहेत”, “फोटोसाठी गर्दी आहे”, “सगळं दिखावा आहे” अशा प्रतिक्रिया ऐकू येतात. या प्रतिक्रियांमागेही काही मानसिक कारणे दडलेली आहेत. समाजाला सवयीच्या चौकटी बदलायला वेळ लागतो. लेखक शांत, एकांतात राहणारा आणि प्रसिद्धीपासून दूर असावा, ही जुनी प्रतिमा बदलते आहे. बदल अस्वस्थ करतो आणि त्या अस्वस्थतेतून टीका जन्माला येते.

याशिवाय, आपण अनेकदा समोर दिसणाऱ्या वर्तनावरून व्यक्तीचा हेतू ठरवतो. फोटो दिसतो, पण त्यामागील संदर्भ, माध्यमांची गरज किंवा वाचनसंस्कृती पोहोचवण्याचा प्रयत्न लक्षात घेतला जात नाही. काही वेळा दुसऱ्याचे स्वीकारले जाणे किंवा दृश्यमान असणे हे स्वतःच्या अपूर्णतेची जाणीव करून देते आणि त्यातून टीका ही संरक्षणात्मक प्रतिक्रिया बनते.

महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की, प्रसिद्धी म्हणजे उथळपणा का? आजच्या डिजिटल आणि दृश्यप्रधान काळात साहित्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी संवाद, उपस्थिती आणि दृश्य माध्यमांचा वापर अपरिहार्य आहे. साहित्याची गुणवत्ता मजकुरातून ठरते, पण त्याची पोहोच माध्यमांमधून होते. हे दोन्ही परस्परविरोधी नसून परस्परपूरक आहेत.

पुणे पुस्तक महोत्सव २०२५ हा त्यामुळे केवळ पुस्तकांचा बाजार नाही. तो लेखक, वाचक आणि समाज यांच्या मानसिकतेतील बदल दाखवणारा एक आरसा आहे. लेखक माणूस म्हणून समोर येत आहेत, वाचक अधिक जवळ येत आहेत आणि साहित्य पुन्हा एकदा सार्वजनिक संवादाच्या केंद्रस्थानी येत आहे. टीका होईल, मतभेद होतील; पण संवाद सुरू आहे, हीच गोष्ट आश्वासक आहे. कारण जिथे संवाद असतो, तिथेच सांस्कृतिक आरोग्य टिकून राहते.

मानसशास्त्रीय संदर्भ

Social Learning Theory – अल्बर्ट बँड्युरा
माणूस फक्त उपदेशातून नाही, तर समोर दिसणाऱ्या व्यक्तींकडून शिकतो. लेखक प्रत्यक्ष दिसल्यावर वाचक त्यांना आदर्श मानतो. यामुळे वाचनाची सवय, लेखनाची प्रेरणा आणि आत्मविश्वास वाढतो. म्हणूनच लेखक–वाचक संवाद हा वाचनसंस्कृती वाढवणारा ठरतो.

De-mystification of Authority (सत्तेचे गूढ कमी होणे)
ज्यांना आपण फार मोठे, दूरचे किंवा अप्राप्य मानतो, ते जेव्हा प्रत्यक्ष भेटतात, तेव्हा त्यांच्याबद्दलची भीती किंवा दडपण कमी होते. लेखक समोर दिसल्याने ते “फक्त महान व्यक्ती” न राहता “आपल्यासारखे माणूस” वाटू लागतात. यामुळे संवाद अधिक मोकळा होतो.

Fundamental Attribution Error – ली रॉस
आपण अनेकदा समोरच्या व्यक्तीचे वर्तन पाहून त्याचा स्वभाव ठरवतो, पण परिस्थिती लक्षात घेत नाही. लेखक फोटो काढताना दिसला म्हणजे तो प्रसिद्धीसाठीच काम करतो, असा निष्कर्ष पटकन काढला जातो. प्रत्यक्षात तो वाचनसंस्कृती पोहोचवण्यासाठी किंवा कार्यक्रमाच्या गरजेमुळे तसे करत असू शकतो.

Projection – सिग्मंड फ्रॉइड
आपल्यात असलेली अस्वस्थता, अपूर्णता किंवा दडलेली इच्छा आपण नकळत दुसऱ्यावर टाकतो. स्वतःला प्रसिद्धी हवी असली, पण ती मान्य नसेल, तर समोरच्या व्यक्तीवर “दिखाव्याचा” आरोप केला जातो. टीका ही अनेकदा स्वतःपासून बचाव करण्याची पद्धत असते.

Resistance to Change (बदलाला विरोध)
समाजाला सवयीच्या प्रतिमा बदलायला वेळ लागतो. लेखक म्हणजे शांत, एकाकी आणि प्रसिद्धीपासून दूर असावा, ही जुनी कल्पना बदलते आहे. कोणताही बदल सुरुवातीला अस्वस्थता निर्माण करतो आणि त्या अस्वस्थतेतून टीका किंवा नकारात्मक प्रतिक्रिया जन्माला येतात.

Democratization of Culture (संस्कृतीचे लोकशाहीकरण)
साहित्य काही निवडक लोकांपुरते मर्यादित न राहता सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचू लागते, तेव्हा संस्कृती अधिक खुली आणि जिवंत होते. लेखक–वाचक थेट संवादामुळे साहित्य ‘एलिट’ चौकटीबाहेर येते आणि समाजाच्या मध्यभागी येते.

Negativity Bias
मानवी मेंदू सकारात्मक गोष्टींपेक्षा नकारात्मक गोष्टी लवकर टिपतो. अनेक सकारात्मक लेखक–वाचक संवाद होत असतानाही, काही फोटो किंवा गर्दीवर टीका अधिक लक्ष वेधून घेते. त्यामुळे संपूर्ण उपक्रमाकडे नकारात्मक नजरेने पाहिले जाते.