काही जखमा डोळ्यांना दिसत नाहीत, पण त्या मनाच्या खोल कप्प्यांत राहतात. प्राजक्ता सारख्या अनेक व्यक्तींना अशा जखमांमुळे त्यांच्या आयुष्यात ताण, भीती आणि दु:ख सतावते — बालपणीच्या दुर्लक्षामुळे, नात्यांमधील तणावामुळे किंवा अचानक आलेल्या धक्कादायक घटनांमुळे. प्राजक्ता स्वतःला फक्त थकलेली आणि तुटलेली समजत होती, पण शेवटी तिने सामोरे जाण्याचा निर्णय घेतला आणि समुपदेशनासाठी आमच्याकडे आली. योग्य मार्गदर्शनामुळे प्राजक्ताने स्वतःच्या जखमांना समजून घेऊन त्या अनुभवातून स्थैर्य मिळवले आणि जीवनाला नव्या अर्थाने सामोरे जाण्याची क्षमता मिळवली. चला, तर प्राजक्ताचा हा प्रवास थोडक्यात पाहूया.

प्राजक्ता – एक प्रवास

प्राजक्ता (बदललेले नाव), वय २९. ती एक शिक्षक, आई आणि संवेदनशील व्यक्ती आहे.
ती समुपदेशनासाठी आली तेव्हा पहिल्या भेटीत फारच शांत होती.
मी तिला विचारलं, “काय त्रास होतोय?”
ती काही क्षण गप्प राहिली, आणि मग म्हणाली —

“सगळं ठीक दिसतंय, पण मला सतत काहीतरी चुकीचं वाटतं. कुणी रागावलं की माझं मन हादरतं. मी नकळत रडते.”

तिच्या डोळ्यांत एक थकलेला प्रकाश होता — जणू ती बराच काळ स्वतःशी संघर्ष करत होती.

संवाद पुढे जाताना समजलं की प्राजक्ताचं बालपण भावनिकदृष्ट्या तणावात गेलं होतं.
आई-वडिलांमध्ये तणाव, वारंवार वाद, आणि शांततेत लपलेली भीती — हे तिचं वातावरण होतं.
ती लहानपणापासूनच “स्ट्रॉंग” राहण्याचा प्रयत्न करत होती.

आता लग्नानंतर, नवऱ्याचा थोडा उग्र स्वभाव पुन्हा त्या जुन्या आठवणींना जागं करत होता.
ती म्हणाली —

“तो मोठ्या आवाजात बोलला तरी माझं मन दुखावतं. मला वाटतं पुन्हा काहीतरी भयंकर होणार आहे.”

हा एक Complex Trauma चा अनुभव होता — जेव्हा भूतकाळातील भावनिक जखमा पुन्हा वर्तमानात उफाळतात.

सावरण्याची पहिली पायरी — स्वीकार (Acceptance)

समुपदेशनाच्या पहिल्या काही सत्रांत प्राजक्ता तिच्या भावनांबद्दल बोलायला संकोचत होती.
ती म्हणायची,

“माझ्या आयुष्यात काही मोठं घडलं नाही, मग मी इतकी घाबरते का?”

हेच ट्रॉमा अनुभवणाऱ्या अनेक व्यक्तींचं वास्तव असतं — घटना जरी “मोठी” नसली तरी, ती ज्या प्रकारे अनुभवली गेली, तो भावनिक परिणाम मनावर खोलवर परिणाम करणारा असू शकतो.

मी तिला सांगितलं —

“ट्रॉमा हा घटनेचा आघात नसून, त्या प्रसंगानंतर तुझ्या मनाने काय अनुभवलं त्याचा परिणाम आहे.”

हळूहळू तिला जाणवलं की ती स्वतःच्या वेदनेला कमी लेखत होती.
ती म्हणाली —

“हो, मी नेहमी स्वतःला सांगायची की काही झालं नाही, पण खरं तर खूप काही झालं होतं.”

हीच होती Healing ची सुरुवात — स्वीकार.

सावरण्याचे टप्पे (Healing Stages)

सुरक्षितता निर्माण करणे (Establishing Safety)

प्रथम तिचं मन आणि शरीर “सुरक्षित” वाटावं हे आवश्यक होतं.
तिला ग्राउंडिंग एक्सरसाइज, श्वसनाचे तंत्र, आणि सीमारेषा (boundaries) समजावल्या.
ती म्हणायची,

“मी आता स्वतःला सांगते — तू आत्ता सुरक्षित आहेस. कोणी तुला दुखवत नाही.”

ती दररोज सकाळी माइंडफुलनेस मेडिटेशन करू लागली.
झोप सुधारली, शरीर हलकं वाटू लागलं.

ट्रॉमातून सावरण्याची पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची पायरी म्हणजे — सुरक्षिततेची भावना पुन्हा निर्माण करणे.
ट्रॉमा झाल्यानंतर व्यक्तीला जगच असुरक्षित वाटू लागते — लोकांवर, स्वतःवर आणि परिस्थितीवरचा विश्वास कमी होतो.

या टप्प्यात काउन्सेलर व्यक्तीला भावनिक आणि शारीरिक सुरक्षितता देतो.

• समुपदेशकाच्या कक्षात एक non-judgmental वातावरण निर्माण केलं जातं.
• व्यक्तीला तिच्या भावना व्यक्त करण्याची मोकळीक मिळते.
• रोजच्या आयुष्यातील लहान self-care पद्धती (श्वासोच्छ्वास, दिनक्रम, विश्रांती) शिकवून मनाला स्थैर्य दिलं जातं.

सुरक्षितता मिळाल्यावर मेंदूतील “धोका सिग्नल” हळूहळू कमी होतो आणि healing साठी जागा तयार होते.

आठवणींना अर्थ देणे (Remembrance & Meaning)

पुढील सत्रांत ती लहानपणाच्या आठवणींवर बोलू लागली —

“आई-बाबा भांडायचे तेव्हा मी कपाटात लपायचे. मला वाटायचं, काहीतरी माझ्यामुळे घडतंय.”

ही आठवण ती दरवेळी सांगताना तिचं शरीर हादरायचं, पण नंतर शांत व्हायचं.
तिने जर्नल लिहायला सुरुवात केली — प्रत्येक प्रसंगाबरोबर त्या भावनांना नाव देत.
“भीती”, “दु:ख”, “गोंधळ” — या शब्दांनी तिच्या मनाला मोकळं व्हायला मदत केली.

या टप्प्यात व्यक्ती हळूहळू आपल्या भूतकाळातील अनुभवांकडे पाहायला शिकते.
हे अतिशय संवेदनशील आणि वेदनादायक असू शकते, कारण जुने भावनिक क्षण पुन्हा जागृत होतात.
पण समुपदेशकाच्या मार्गदर्शनात हे पुनरावलोकन “जखम कुरवाळणे” नव्हे तर “त्या जखमेचा अर्थ लावणे” असते.

या टप्प्यात व्यक्ती:

• आपल्या अनुभवांविषयी बोलते किंवा लिहिते (narrative therapy).
• दुःख, राग, अपराध, आणि भीती या भावना ओळखते.
• स्वतःला “survivor” म्हणून स्वीकारते, “victim” म्हणून नव्हे.

ही प्रक्रिया मेंदूतील ट्रॉमा-संबंधित आठवणींना एक नवीन, स्थिर आणि कमी वेदनादायक स्वरूप देते.

पुनर्निर्माण आणि जोडणी (Reconnection & Integration)

प्राजक्ताने तिच्या आयुष्यात पुन्हा आवडते छंद सुरू केले — चित्रकला, वाचन, संगीत.
ती म्हणायची,

“मी पुन्हा स्वतःशी बोलायला शिकले.”

ती आता आपल्या मुलीशी संवाद साधताना जास्त प्रेमळ आणि संयमी होती.
“जखमा माझ्या आहेत, पण त्या पुढच्या पिढीत न जायला मी प्रयत्न करते,” असं ती हसत म्हणाली.

जेव्हा व्यक्ती सुरक्षिततेची भावना मिळवते आणि आपल्या अनुभवांचा अर्थ समजते, तेव्हा ती पुन्हा नव्या दृष्टीने जगाशी जोडू लागते.
हा टप्पा म्हणजे पुनर्जन्मासारखा असतो.

या टप्प्यात:

• व्यक्ती नवीन नाती तयार करते, जुन्या नात्यांना नवा अर्थ देते.
• आपल्या जीवनातील मूल्ये पुन्हा ठरवते.
• कधी कधी ती समाजोपयोगी कार्य, सर्जनशीलता किंवा अध्यात्माकडे वळते.

या टप्प्यात healing फक्त “वेदना कमी होणे” इतकं मर्यादित नसतं, तर “स्वतःचा नवा अर्थ शोधणे” असतं.

स्व-स्वीकार आणि आत्मकरुणा (Self-Compassion and Acceptance)

सावरण्याचा अंतिम टप्पा म्हणजे स्वतःकडे प्रेमळ दृष्टीने पाहणे.
ट्रॉमा झाल्यानंतर व्यक्ती अनेकदा स्वतःलाच दोष देते — “मी वेळीच बोलले असते तर…” किंवा “मी कमजोर ठरले.”
या विचारांतून बाहेर पडून ती शिकते —

“माझं दुःख योग्य आहे, आणि मी त्यातून शिकले आहे.”

या टप्प्यात mindfulness, self-reflection, journaling आणि meditation यांचा मोठा उपयोग होतो.
स्वतःला समजून घेणं, क्षमा करणं आणि जीवनातील वेदनांना अर्थ देणं ही healing ची सर्वोच्च अवस्था आहे.

अर्थपूर्ण जगणे (Living with Meaning)

Healing म्हणजे भूतकाळ विसरणं नव्हे, तर त्याला अर्थ देऊन वर्तमानात जगणे.
या टप्प्यात व्यक्ती “resilience” विकसित करते — म्हणजेच पुन्हा तुटण्याऐवजी परिस्थितीला सामोरे जाण्याची क्षमता.
ती आपल्या वेदनेचा उपयोग इतरांना मदत करण्यासाठी करते, स्वतःच्या अनुभवातून नवा अर्थ निर्माण करते.

“मी जखमी झाले, पण त्या जखमेतूनच मला माणुसकी शिकली.”

हा टप्पा म्हणजेच Post-Traumatic Growth — जेव्हा व्यक्ती ट्रॉमा नंतर अधिक शहाणी, संवेदनशील आणि स्थिर होते.

पोस्ट ट्रॉमॅटिक ग्रोथ — वेदनेतून उमललेली शक्ती

(Post-Traumatic Growth – Meaning and Example)

प्राजक्ता (बदललेले नाव) जेव्हा प्रथम समुपदेशनासाठी आली तेव्हा तिच्या चेहऱ्यावर हसू होतं, पण डोळ्यांत एक खोल थकवा होता.
ती म्हणाली,

“मी सगळं नीट करते, पण आतून काहीतरी मोडलंय असं वाटतं.”

हळूहळू थेरपीच्या प्रक्रियेत तिच्या मनातील वेदना, भीती आणि अपराध यांचा गुंता सुटू लागला.
ती प्रत्येक सत्रानंतर थोडी शांत, थोडी स्पष्ट होत गेली.

काही महिन्यांनंतर ती स्वतःच म्हणाली —

“मी आधी फक्त जिवंत राहायचं म्हणून जगत होते, आता मला का जगायचं आहे हे कळतंय.”

हीच बदललेली दृष्टी म्हणजे Post-Traumatic Growth (PTG) —
जिथे व्यक्ती ट्रॉमातून फक्त सावरत नाही, तर त्या अनुभवातून वाढते, विकसित होते.

PTG म्हणजे काय?

Psychologists Richard Tedeschi आणि Lawrence Calhoun (1996) यांनी “Post-Traumatic Growth” ही संकल्पना मांडली.
त्यांच्या मते, काही व्यक्ती ट्रॉमा अनुभवल्यानंतर आतील शक्ती, जीवनाचा अर्थ आणि नात्यांचा गाभा नव्याने शोधतात.
वेदना एक शिकवण बनते, आणि जीवन अधिक प्रगल्भतेने जगता येऊ लागतं.

स्वतःची नवी ओळख (New Self-Understanding)

पूर्वी प्राजक्ता स्वतःला “कमजोर” समजायची.
पण आता ती म्हणते,

“मी संवेदनशील आहे — आणि हे माझं बलस्थान आहे.”
तिला कळलं की ती भावनांना समजून घेऊ शकते, त्यामुळे इतरांशी सहानुभूतीनं वागू शकते.

नात्यांमध्ये प्रामाणिकता (Authenticity in Relationships)

पूर्वी ती लोकांना खूश ठेवण्यासाठी स्वतःला हरवायची.
सावरण्याच्या प्रवासानंतर तिने स्पष्ट मर्यादा आखायला शिकलं.
ती म्हणाली,

“मी आता ‘हो’ फक्त मनापासूनच म्हणते.”

जीवनाचा अर्थ नव्याने शोधणे (Finding Purpose)

ट्रॉमाच्या वेदनेतून तिला “स्वतःसारख्या इतरांना मदत करायची आहे” हा नवा हेतू मिळाला.
ती शाळेत मुलांबरोबर emotional literacy वर काम करू लागली —
हे तिचं वैयक्तिक दु:ख सामाजिक योगदानात रूपांतर झालं.

कृतज्ञतेची भावना (Gratitude and Acceptance)

ती आता म्हणते,

“मी जे हरवलं त्यासाठी दुःखी नाही, पण जे शिकले त्यासाठी कृतज्ञ आहे.”
ही भावना तिला शांतता आणि स्थैर्य देते.

ट्रॉमा हा आपल्या जीवनाचा शेवट नसतो — तो वाढ, स्थैर्य आणि आत्मसमज यांचा नव्याने प्रारंभ ठरू शकतो. प्राजक्ताच्या (बदललेले नाव) अनुभवाप्रमाणे, सावरण्याचा प्रवास वेदना सामर्थ्यात, भीती जाणीवेत आणि जुन्या जखमांमध्ये नवीन अर्थ शोधण्यात रूपांतरित होऊ शकतो. पोस्ट-ट्रॉमॅटिक ग्रोथ (PTG) आपल्याला दाखवते की सर्वात कठीण अनुभव देखील नवीन अंतर्दृष्टी, मजबूत नाती आणि अर्थपूर्ण जीवन घडवू शकतात.

जर तुम्हाला स्वतःमध्ये अशाच ताण, अनुत्तरित दु:ख किंवा भीती जाणवत असेल, तर लक्षात ठेवा की समुपदेशन घेणे कमजोरी नव्हे तर सामर्थ्याचे लक्षण आहे. प्रशिक्षित समुपदेशक किंवा मानसशास्त्रज्ञ तुमच्या सावरण्याच्या प्रवासाला सुरक्षित मार्गदर्शन देऊ शकतो आणि आपल्याला फक्त जगण्यापासून खऱ्या अर्थाने जीवन जगण्याकडे घेऊन जाऊ शकतो.

संदर्भ

• Herman (1992) — Trauma and Recovery: Explains the three stages of trauma recovery: establishing safety, remembrance, and reconnection.
• van der Kolk (2014) — The Body Keeps the Score: Highlights how trauma is stored in the body and the importance of body-based therapies.
• Neff (2003) — Self-Compassion: Introduces self-compassion as a core element in emotional healing.
• Porges (2011) — Polyvagal Theory: Explains the role of the nervous system in emotional regulation and trauma recovery.
• Siegel (2010) — The Mindful Therapist: Discusses mindfulness and mindsight in promoting emotional integration during therapy.
• Tedeschi & Calhoun (2004) — Post-Traumatic Growth (PTG) concept: Trauma can lead to positive psychological growth and inner development.
• Joseph & Linley (2006) — PTG enhances self-compassion, empathy, and spirituality following adversity.
• APA Review (2020) — Growth often emerges naturally in the final stage of healing, especially when social and emotional support is available.