“Dream is not that which you see while sleeping, it is something that does not let you sleep.” – Dr. A.P.J. Abdul Kalam

भारतीय इतिहासातील एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणून डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांची ओळख आजही प्रत्येक भारतीयाच्या मनात ठसठशीत आहे. शास्त्रज्ञ, शिक्षक, लेखक आणि देशाचे माजी राष्ट्रपती या अनेक भूमिकांमध्ये त्यांनी अविस्मरणीय योगदान दिले. त्यांच्या संपूर्ण जीवनप्रवासात “Growth Mindset” किंवा “विकसनशील विचारप्रणाली”ची साक्ष आढळते.

मानसशास्त्रज्ञ डॉ. Carol Dweck यांच्या सिद्धांतानुसार, ग्रोथ माइंडसेट म्हणजे असा विचारप्रवास, ज्यामध्ये एखादी व्यक्ती हे मानते की बुद्धिमत्ता, कौशल्ये आणि व्यक्तिमत्त्व हे जन्मतः स्थिर नसून, ते मेहनत, सातत्यपूर्ण प्रयत्न, चुका स्वीकारणे आणि सतत शिकण्याच्या प्रक्रियेमुळे विकसित होऊ शकतात. या तत्त्वज्ञानाचे मूर्त रूप म्हणजे डॉ. कलाम होते.

प्रारंभिक जीवन: स्थितीपेक्षा दृष्टी महत्त्वाची

डॉ. कलाम यांचा जन्म 15 ऑक्टोबर 1931 रोजी रामेश्वरम (तमिळनाडू) येथे झाला. अत्यंत सामान्य आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबात जन्मलेल्या या मुलाने लहान वयातच वर्तमानपत्र विकण्यापासून सुरुवात केली. त्यांचे शिक्षण स्थानिक सरकारी शाळेत झाले. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थिती असूनही त्यांनी शिक्षणाकडे आणि स्वप्नांकडे जो सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवला, तोच त्यांच्या ग्रोथ माइंडसेटचा पाया होता.

मनशास्त्रीय विश्लेषण:
गरिबी किंवा प्रतिकूल सामाजिक परिस्थिती ही ‘Fixed Mindset’ असलेल्या व्यक्तीला संधींपासून दूर ठेवते. परंतु ‘ग्रोथ माइंडसेट’ असलेल्या व्यक्ती त्या अडचणींना संधी म्हणून स्वीकारते. डॉ. कलाम यांचं जीवन हे याचं स्पष्ट उदाहरण आहे.

अपयशाकडे शिकण्याच्या संधी म्हणून पाहणं

ISRO आणि DRDOमध्ये काम करताना त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या प्रकल्पांचे नेतृत्व केले. SLV-3 या भारताच्या महत्वाच्या उपग्रह प्रक्षेपण योजनेत त्यांना प्रारंभी अपयश आले, अपयशाची त्यांनी पूर्ण जबाबदारी घेतली. धैर्याने परिस्थिति हाताळत त्यांनी पुढील प्रक्षेपणात यश मिळवलं.

ग्रोथ माईंडसेट दृष्टीकोन:
अपयश हे अंतिम नसते, तर ते पुढील यशासाठीची एक पायरी असते – हा संदेश त्यांनी सातत्याने दिला.
Carol Dweck च्या संशोधनानुसार, अपयशाला शिकण्याची संधी समजणाऱ्या विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक प्रगती अधिक वेगाने होते.

सतत शिकण्याची तयारी (Lifelong Learning)

डॉ. कलाम यांनी 70 व्या वर्षी संगणक वापरणे शिकले. त्यांनी शाळा, महाविद्यालयांमध्ये जाऊन विद्यार्थ्यांशी सतत संवाद साधला. वाचन, लेखन, संप्रेषण या सगळ्या क्षेत्रांमध्ये त्यांची सक्रियता अखेरपर्यंत टिकून होती.

मानसशास्त्रीय विचार:
“Neuroplasticity” या संकल्पनेनुसार मेंदूची रचना सतत बदलू शकते – नवीन गोष्टी शिकणे, सर्जनशीलतेला चालना देणे हे कोणत्याही वयात शक्य आहे. डॉ. कलाम यांचं वर्तन याच वैज्ञानिक सत्याची पुष्टी करतं.

“Mission Oriented Mindset” – उद्दिष्टाधारित मानसिकता

डॉ. कलाम यांनी अग्नि, पृथ्वी, त्रिशूल, आकाश यांसारख्या क्षेपणास्त्र कार्यक्रमात निर्णायक भूमिका बजावली. त्यांनी आपल्या वैयक्तिक जीवनाची घडीही राष्ट्रीय उद्दिष्टांच्या पूर्ततेसाठी खर्च केली.

Growth Mindset मधील महत्त्वाचा घटक म्हणजे दीर्घकालीन उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित करणे, आणि तात्पुरत्या अडचणींवर मात करत राहणे.

युवा पिढीसाठी प्रेरणास्रोत

“India 2020” आणि “Wings of Fire” यांसारख्या पुस्तकांमधून त्यांनी युवा वर्गाला स्वप्न बघण्यास, त्यासाठी मेहनत करण्यास आणि स्वतःमध्ये विश्वास ठेवण्यास प्रवृत्त केलं.

डॉ. कलाम यांचा विश्वास होता की – “If you fail, never give up because FAIL means ‘First Attempt In Learning’.”
हा संदेश म्हणजे Growth Mindset चा मूळ गाभा.

विनम्रता आणि आत्मनिरीक्षण – अंतर्मुख वृत्ती

ते राष्ट्रपती असतानाही विद्यार्थ्यांशी संवाद साधत, शिक्षकांप्रमाणे स्वतःला मांडत, शहाणपणाचा आव न आणता लोकांच्या अनुभवांकडून शिकण्याची तयारी ठेवत.

Growth Mindset मध्ये ‘ego minimization’ अत्यंत महत्त्वाचं घटक आहे.
डॉ. कलाम यांची ही वृत्तीच त्यांना लोकांशी जोडून ठेवत होती.

---

कृतिशील आशावाद – Positive Action Orientation

ते नेहमी म्हणायचे –

“You have to dream before your dreams can come true.”
या विधानामध्ये फक्त विचार नाही, तर कृतीची प्रेरणाही आहे.

---

मानसशास्त्रीय आधार: Growth Mindset च्या सिद्धांताचा अभ्यास

Dr. Carol Dweck चा Mindset: The New Psychology of Success या पुस्तकात “Fixed vs Growth Mindset” ही संकल्पना स्पष्ट केली आहे. त्या मते:

घटक	Fixed Mindset	Growth Mindset
बुद्धिमत्ता	स्थिर, बदलत नाही	विकसित होऊ शकते
प्रयत्न	व्यर्थ वाटतात	प्रगतीसाठी आवश्यक वाटतात
अपयश	अपमानजनक	शिकण्याची संधी
टीका	दुर्लक्षित करतात	आत्मपरीक्षणात बदलतात
यश	इतरांच्या तुलनेतच महत्वाचं	स्वतःच्या प्रगतीचा एक टप्पा

डॉ. कलाम यांच्या विचारप्रणालीत आणि वागण्यात वरील सर्व Growth Mindset चे घटक ठळकपणे दिसतात.

डॉ. अब्दुल कलाम यांचे जीवन हे फक्त प्रेरणादायी कथा नसून, ते ग्रोथ माइंडसेट या मानसशास्त्रीय संकल्पनेचे जिवंत उदाहरण आहे. त्यांनी दाखवलेला मार्ग – स्वप्न बघा, शिकत राहा, प्रयत्न करत राहा, अपयशातून शिकत रहा – हीच खरी आत्मविकासाची वाट आहे.

आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी, पालकांसाठी आणि शिक्षकांसाठी डॉ. कलाम यांची विचारप्रणाली हे एक उत्तम मानसशास्त्रीय मॉडेल आहे, ज्याचा उपयोग SEL (Social-Emotional Learning), Career Counseling, Positive Psychology Intervention, आणि Motivation Therapy मध्ये प्रभावीपणे करता येऊ शकतो.