आज सहानुभूती (Empathy) हा शब्द खूप ऐकायला मिळतो. वैयक्तिक नात्यांपासून ते शाळा, कार्यालये, समाजमाध्यमे आणि समुपदेशनापर्यंत सर्वत्र “सहानुभूती असली पाहिजे” असे म्हटले जाते. मात्र प्रत्यक्षात सहानुभूती म्हणजे नेमके काय, याबाबत समाजात मोठा गोंधळ दिसून येतो. अनेकदा सहानुभूतीला दया, भावनिक गुंतवणूक, सतत मदत करणे किंवा स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवणे असे समजले जाते. पण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर सहानुभूती ही यापेक्षा वेगळी आणि अधिक संतुलित प्रक्रिया आहे.

सहानुभूती म्हणजे समोरच्यासाठी भावनिक अवकाश निर्माण करणे

सहानुभूतीची सुरुवात “उपाय” देण्यातून होत नाही, तर भावना व्यक्त करण्यासाठी सुरक्षित जागा देण्यातून होते. समोरची व्यक्ती जे सांगते आहे, ते न तोडता, न सुधारता ऐकणे हीच सहानुभूतीची पहिली पायरी आहे.

उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती म्हणते,
“मला सध्या खूप एकटं वाटतंय.”
या वेळी लगेच “असं विचार करू नकोस” असे म्हणणे ही सहानुभूती ठरत नाही.
सहानुभूती म्हणजे,
“हे एकटेपण तुला आतून त्रास देत असेल, असं वाटतं.”

सहानुभूती म्हणजे केवळ शब्द ऐकणे नव्हे

खरी सहानुभूती ही केवळ संभाषणापुरती मर्यादित नसते. ती उपस्थितीतून व्यक्त होते. मोबाईल बाजूला ठेवून, लक्ष विचलित न होता समोरच्याशी संवाद साधणे, त्याच्या भावनांशी त्या क्षणी जोडले जाणे हे सहानुभूतीचे लक्षण आहे. अनेकदा लोक ऐकतात, पण मनाने उपस्थित नसतात. त्यामुळे व्यक्तीला “माझे ऐकले जात नाही” अशी भावना निर्माण होते.

सहानुभूती म्हणजे अव्यक्त भावनांकडे लक्ष देणे

सर्व भावना शब्दांत व्यक्त होत नाहीत. काही वेळा राग, चिडचिड, शांतता किंवा टाळण्यामागे खोल वेदना दडलेल्या असतात. सहानुभूती म्हणजे या न बोललेल्या भावनांना ओळखण्याचा प्रयत्न करणे. उदाहरणार्थ, एखादा कर्मचारी अचानक कामात उदासीन झाला असेल, तर त्याला आळशी ठरवण्याऐवजी त्यामागील मानसिक ताण समजून घेणे ही सहानुभूती ठरते.

सहानुभूती म्हणजे भावना वैध ठरवणे

सहानुभूती म्हणजे समोरच्याच्या भावनांना “योग्य–अयोग्य” ठरवणे नव्हे, तर त्या समजण्यासारख्या आहेत हे मान्य करणे होय.
“या परिस्थितीत तुला असं वाटणं साहजिक आहे” — हे वाक्य व्यक्तीला मानसिक आधार देते.
यामुळे भावना दडपल्या जात नाहीत, तर सुरक्षितपणे व्यक्त होतात.

सहानुभूती म्हणजे अनुभवाचा आदर

आपल्याला एखादा अनुभव स्वतःला समजत नसला, तरी तो समोरच्यासाठी खरा असतो.
“मला कधी असं वाटलं नाही” हे सहानुभूतीचे वाक्य नाही.
“तू जे अनुभवतो आहेस, ते महत्त्वाचं आहे” ही सहानुभूती आहे.

सहानुभूती म्हणजे हे नव्हे…

सहानुभूतीला अनेकदा चुकीच्या पद्धतीने समजले जाते.

सहानुभूती म्हणजे:

• सतत दया दाखवणे नव्हे
• समोरच्याला कायम बळी (victim) म्हणून पाहणे नव्हे
• चुकीच्या वर्तनाला मूक संमती देणे नव्हे
• स्वतःच्या मर्यादा विसरणे नव्हे

उदाहरणार्थ,
“तुझ्यावर खूप अन्याय झाला आहे, तू काहीच करू शकत नाहीस” — असे म्हणणे सहानुभूती नसून व्यक्तीला असहाय्य बनवणारे विधान ठरते.

सहानुभूती आणि जबाबदारी यांचा समतोल

खरी सहानुभूती व्यक्तीच्या भावनांना मान्यता देते, पण त्याच वेळी जबाबदारीपासून दूर नेत नाही.
ती म्हणते, “तुझं दु:ख समजण्यासारखं आहे, आणि तरीही पुढचं पाऊल तुलाच घ्यावं लागेल.”
हा समतोलच सहानुभूतीला उपचारात्मक बनवतो.

सहानुभूतीत मर्यादा महत्त्वाच्या

स्वतःच्या भावनिक गरजा, वेळ आणि ऊर्जा पूर्णपणे दुर्लक्षित करून इतरांसाठी झोकून देणे म्हणजे सहानुभूती नव्हे. अशी भूमिका दीर्घकाळ टिकली तर मानसिक थकवा आणि असंतोष निर्माण होऊ शकतो.
“मी तुला साथ देऊ शकतो, पण स्वतःला संपवून नाही” ही जाणीवही सहानुभूतीचाच भाग आहे.

सहानुभूती म्हणजे भावनिक कमकुवतपणा नाही.
ती म्हणजे समज, उपस्थिती, स्वीकार आणि सीमांची जाणीव.

सहानुभूती म्हणते
“मी तुझे ऐकतो, समजतो आणि तुझा आदर करतो .
तुझ्या भावना महत्त्वाच्या आहेत आणि माझ्याही.”

आज सहानुभूतीचा हा खरा अर्थ समाजात पोहोचणे ही केवळ नात्यांची गरज नाही, तर मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही अत्यंत आवश्यक बाब आहे.