आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक अनुभव आपल्याला घडवतो. आनंदाचे क्षण आपल्याला आत्मविश्वास देतात, तर वेदनादायक प्रसंग शिकवण देतात. पण काही अनुभव इतके खोलवर परिणाम करतात की ते आयुष्यभर मनात ठसतात. असे अनुभव म्हणजेच ट्रॉमा.
मागील दोन लेखांत आपण ट्रॉमा म्हणजे काय आणि त्याचे प्रकार पाहिले. आता आपण सर्वात महत्वाचा भाग – बालपणीचे ट्रॉमा (Childhood Trauma) – याचा सखोल अभ्यास करू. कारण बालपण म्हणजे व्यक्तिमत्त्वाची पायाभरणी. जर ही पायाभरणी असुरक्षिततेवर, वेदनेवर किंवा दुर्लक्षावर झाली, तर पुढचं आयुष्य अनेक संघर्षांनी भरलेलं असू शकतं.

बालपणीचा ट्रॉमा म्हणजे काय?

बालपणीचा ट्रॉमा म्हणजे जन्मापासून ते किशोरावस्थेपर्यंत (०–१८ वर्षे) आलेले असे अनुभव, जे मुलामध्ये भीती, असुरक्षितता किंवा भावनिक वेदना निर्माण करतात.

• ट्रॉमा हा एखाद्या घटनेचा परिणाम असू शकतो (उदा. अपघात, हिंसा बघणं).
• कधी तो वारंवार घडणाऱ्या अनुभवांचा परिणाम असतो (उदा. सतत दुर्लक्ष, सतत मारहाण).

ACE Study (Felitti et al., 1998) ने बालपणातील अशा १० प्रतिकूल अनुभवांची ओळख करून दिली – यामध्ये शारीरिक, भावनिक आणि लैंगिक अत्याचार तसेच घरगुती वातावरणातील अस्थिरता यांचा समावेश आहे. या सर्वांना एकत्रितपणे बालपणीचे ट्रॉमा म्हणता येईल.

बालपणीच्या ट्रॉमाचे प्रकार

शारीरिक अत्याचार (Physical Abuse)

• उदाहरण: मुलाला चुकल्याबद्दल काठीने मारणे, जखमी करणे.
• परिणाम: सुरुवातीला मुलं मोठ्यांची भीती बाळगतात, पण नंतर ती भीती रागात, आक्रमकतेत किंवा स्वतःलाच दोष देण्यात बदलते.
• संशोधन: CDC च्या आकडेवारीनुसार, शारीरिक अत्याचार अनुभवलेल्या मुलांमध्ये नंतर व्यसनाधीनता व आक्रमक वर्तन अधिक प्रमाणात दिसतं.

भावनिक अत्याचार (Emotional Abuse)

• उदाहरण: “तू काही कामाचा नाहीस”, “तुझ्यात कधीच काही होणार नाही” अशी सततची वाक्यं.
• परिणाम: मुलाला स्वतःबद्दल नकारात्मक दृष्टिकोन तयार होतो. आत्मसन्मान कमी होतो.
• कथानक: एक मूल शाळेत पहिलं आलं, पण घरी त्याच्या वडिलांनी फक्त चुका दाखवल्या. काही वर्षांत त्या मुलाने स्वतःवरचा विश्वास गमावला.

लैंगिक अत्याचार (Sexual Abuse)

• उदाहरण: अयोग्य स्पर्श, अश्लील बोलणं, जबरदस्ती.
• परिणाम: अपराधीपणा, लाज, स्वतःबद्दल तिरस्कार, मोठेपणी नातेसंबंधांमध्ये असुरक्षितता.
• संशोधन: WHO (2018) नुसार जगभरात ५ पैकी १ मुलगी आणि १३ पैकी १ मुलगा लैंगिक अत्याचाराला सामोरे जातात.

दुर्लक्ष (Neglect)

• उदाहरण: मुलाला व्यवस्थित जेवण न देणे, शिक्षणासाठी पाठबळ न देणे, प्रेम न दाखवणे.
• परिणाम: असुरक्षितता, भावनिक सुन्नपणा, सामाजिक अडचणी.
• कथानक: एका मुलीला रोज उपाशी झोपावं लागतं. पुढे जाऊन ती मुलगी प्रौढपणीही “माझ्यासाठी कोणी नाही” अशी भावना मनातून काढू शकली नाही.

घरगुती वातावरणातील समस्या (Household Dysfunction)

• आई-वडील सतत भांडणं करणं
• व्यसनाधीनता
• घटस्फोट
• मानसिक आजार असलेले पालक
• परिणाम: असुरक्षितता, नात्यांबद्दल भीती, स्थैर्याचा अभाव.

बालपणीच्या ट्रॉमाचे परिणाम

शारीरिक आरोग्यावर

• ACE Study दाखवते की बालपणीचे ट्रॉमा असलेल्या लोकांमध्ये प्रौढ वयात –
  • हृदयविकार
  • लठ्ठपणा
  • मधुमेह
  • स्ट्रोक
    यांची शक्यता जास्त असते.
• का? कारण सततच्या तणावामुळे Cortisol सारखे स्ट्रेस हार्मोन्स जास्त प्रमाणात निर्माण होतात, जे शरीराच्या प्रणालींवर घातक परिणाम करतात.

मानसिक आरोग्यावर

• नैराश्य (Depression), चिंता (Anxiety)
• PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder)
• आत्महत्येचा धोका
• Van der Kolk (2014) यांनी सांगितल्याप्रमाणे, शरीर आणि मेंदू ट्रॉमाचे स्मरण ठेवतात. एखादी लहानशी घटना देखील मोठेपणी जुना ट्रॉमा पुन्हा जागृत करू शकते.

वर्तनावर

• व्यसनाधीनता (दारू, ड्रग्स, तंबाखू)
• शाळेत एकाग्रतेचा अभाव, शिक्षणात मागे राहणं
• नोकरी टिकवण्यात अडचणी
• आक्रमक वर्तन किंवा गुन्हेगारी प्रवृत्ती

नातेसंबंधांवर

• विश्वास न बसणे
• इतरांवर अवलंबून राहणं किंवा पूर्णपणे दूर राहणं
• अस्थिर नातेसंबंध
• एकटेपणा

उदाहरणे

• प्रसंग १: शाळेत सतत छळ (bullying) झाल्यामुळे एक मुलगा भीतीमुळे अभ्यास सोडून देतो. मोठेपणी तो कोणत्याही सार्वजनिक ठिकाणी बोलताना घाबरतो.
• प्रसंग २: आईवर होणारी हिंसा बघत मोठं झालेलं मूल मोठेपणी अशा नात्यात राहतं, जिथे हिंसा “सामान्य” वाटते.

उपाय व मदत

बालपणी

• मुलांसाठी सुरक्षित, प्रेमळ वातावरण निर्माण करणे.
• पालकांनी मुलांच्या भावना ऐकून घेणं, टीका न करता संवाद साधणं.
• शाळांमध्ये anti-bullying उपक्रम, काउन्सेलिंग सुविधा.

मोठेपणी

• थेरपी: CBT, EMDR, Play Therapy, Art Therapy, Trauma-focused Therapy.
• समुपदेशन: प्रशिक्षित काउन्सेलरशी बोलणं.
• स्वतःसाठी मदत: जर्नलिंग, mindfulness, सपोर्ट ग्रुप्स, meditation.

निष्कर्ष

बालपणीचे ट्रॉमा म्हणजे फक्त लहान वयात झालेली दुखःद घटना नव्हे. ते मन, शरीर आणि नातेसंबंधांमध्ये खोलवर रुजतात. पण याचा अर्थ असा नाही की त्यातून बाहेर पडता येत नाही. योग्य मदत, समुपदेशन आणि आधार यामुळे व्यक्ती पुन्हा नव्याने जगायला शिकू शकते. मुलांना सुरक्षित वातावरण उपलब्ध करून देणे आणि त्यांच्या भावनिक गरजांना प्राधान्य देणे ही समाज म्हणून आपली जबाबदारी आहे.

संदर्भ

1. Felitti, V. J., et al. (1998). The ACE Study.
2. Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score.
3. Perry, B. D. (2006). The Neurosequential Model of Therapeutics.
4. WHO (2018). Child maltreatment facts.
5. NCTSN (National Child Traumatic Stress Network).